mất cả đời để hiểu…

Trong thế giới của những người mê bút thì bút không chỉ đơn thuần mang tính năng giúp cho việc ghi chép, là thú chơi khẳng định đẳng cấp, nó mang một ý nghĩa lớn hơn nhiều: về gần lại cội nguồn của sự viết (writing) và về gần với lịch sử. Chính vì vậy, không ít người đã bỏ thời gian, công sức và cả tiền bạc để có thể sở hữu cây viết mình yêu thích.

Hiếm, độc chưa chắc đã hay

Thú chơi bút đã tồn tại trên thế giới từ rất lâu, nhưng ở Việt Nam, thú chơi này chỉ mới được biết đến một vài năm trở lại đây. Chính vì thế khác với chơi ô tô, xe máy, đồ cổ, tiền cổ… họ chưa có hội, tất cả những gì về bút đều mới chỉ được nhen nhóm lên từ những cá nhân say mê những cây viết tưởng như nhỏ bé này.

Bút được giới sưu tầm tìm mua tất nhiên là bút máy, không ai chơi bút bi, bút kim, bút lông dầu cả. Nếu người chơi đồ cổ, tiền cổ, cây cảnh hay chim chóc sở hữu nó chỉ để ngắm, chơi bút phải phục vụ cho cả hai mục đích sưu tầm và sử dụng chứ không chỉ có mục đích “làm đầy ngăn kéo”. Chơi bút là phải tận hưởng cả công năng của bút, tức là viết hết các cây bút mình có, mỗi cây một kiểu viết, mỗi cây một loại giấy phù hợp, mỗi cây một dịp viết. Đã đến như thế thì không phải cứ có tiền là được. Phải có kiến thức căn bản về bút (“giải phẫu học” và lịch sử từng hiệu bút), về mực, về mỹ tự pháp (calligraphy) thì mới chơi được.

Hiện tại, trên thế giới cũng như ở Việt Nam, người chơi chia ra làm hai loại để sưu tầm đó là bút cổ và bút mới.

Bút cổ được yêu chuộng vì có lịch sử lâu đời, có thiết kế và công nghệ “cột mốc”, nhiều khi là phát minh thay đổi hoàn toàn bộ mặt công nghệ chế tác bút. Bút cổ còn được các nhà mỹ tự pháp thích nhờ có ngòi vàng flex, cho nét chữ đẹp, dễ tùy biến nét hơn các loại ngòi cứng sau này. Bút cổ có thân làm bằng nhựa cây thiên nhiên (resin) hoặc celluloid mùi rất thơm. Tuy nhiên là loại bút nhỏ, không hợp lắm cho những người viết có bàn tay to và đòi hỏi bảo dưỡng cẩn thận, khéo léo.

Bút tân thời thiết kế hợp mốt, thân bút làm bằng nhựa nhân tạo, có khi bọc kim loại, bọc da hoặc đẽo từ gỗ quý. Loại này được ưa thích vì nhìn rất thích mắt, “hoành tráng”, to khỏe. Nhiều hiệu có thiết kế rất ấn tượng như Caran d’Ache, Graf Von Faber-Castell hay Porsche Design. Nhưng với những người ưa hoài niệm, thì sẽ thấy những cây viết này máy móc quá, thiếu hồn vía, và ngòi kim loại cứng viết không ra nét thanh đậm.

Chính thức đến với bút máy khoảng 3 năm trở lại đây nhưng nhạc sỹ Quốc Bảo sưu tầm cả bút cổ và bút mới. Anh bảo: “Nếu được chọn lựa thì tôi mê bút cổ hơn, bởi bút cổ có những câu chuyện của riêng nó, có ngòi tốt và hệ thống bơm mực cổ điển, rất quý. Nhưng không phải lúc nào cũng tìm được những cây bút vintage được gìn giữ cẩn thận, nên trong bộ sưu tập của tôi có cả bút cổ và bút mới”.

Ba năm ấy là anh nói theo cách chính thức sưu tầm, chứ Quốc Bảo mê bút từ thời còn đi học. Anh nhớ: “Cây bút đầu tiên nhen nhóm niềm đam mê của tôi với bút chính là cây Pilot nắp vàng mẹ tặng năm lớp Sáu. Cây bút này vốn là tài sản của mẹ, viết trên giấy xấu (giấy tái sinh thời dân mình còn nghèo khó), mực cũng xấu, mà nét vẫn cứ đẹp. Nắp bút đã hơi lỏng do ngàm bị mòn, dễ rơi. Hồi đó, có mốt cài bút vào khe khuy áo chứ không cài lên nắp túi. Giờ chơi, chạy nhảy nô đùa thỉnh thoảng cũng phải đưa tay sờ ngực xem có còn nguyên bút hay chỉ còn mỗi nắp”.

Từ chiếc bút đó, đến giờ cùng với tình yêu âm nhạc, anh dành tình yêu cho bút. Vì thế dù công việc hàng ngày của anh là dùng máy tính nhưng chưa bao giờ Quốc Bảo quên mang theo sổ tay và bút máy. Anh tự nhận mình không chỉ yêu bút mà tình yêu đó đã lớn thành niềm đam mê mất rồi.

Mê bút thế nhưng anh luôn tiếc là ở Việt Nam ít người chơi bút quá, hoặc họ chơi thầm lặng nên cho đến nay vẫn chưa có hội chơi bút, anh chỉ có thể chia sẻ niềm đam mê bút của mình trên bog cá nhân. Biết được điều đó, chủ một cửa hàng bút Pi-channel đề nghị Quốc Bảo mở câu lạc bộ yêu bút Vietpens.com trước tiên làm online, rồi khi đã có đông thành viên sẽ gặp gỡ nhau ngoài đời. Khi CLB mở ra anh mới biết: hóa ra cũng nhiều người mê bút lắm, từ sinh viên, doanh nhân, nghệ sỹ đủ cả.

Theo anh Bảo, cái hay của chơi bút là phải chơi có căn cơ. Hiệu gì, đắt thế nào, không phải là tiêu chuẩn căn bản. Vấn đề cần quan tâm là nét viết có đẹp không. Như thế, cái ngòi bút (nib) mới là quan trọng nhất chứ không hẳn độc, hiếm đã là hay. Bút quý ở chỗ nét đẹp, hơn mọi chi tiết thì cái ngòi là quan trọng nhất, bút năm bảy ngàn dollars vẫn có thể cho nét xấu, thô.

Ngòi bút thường được chế tác công phu bằng các hợp kim có chứa vàng, platinum, rhodium, iridium. Muốn viết được nét thanh nét đậm, đừng dùng ngòi có giọt hình tròn phía dưới mà phải chọn loại đầu tày. Muốn trang thư tình bạn viết trông bay bướm hào hoa như thư tình Victor Hugo, thì phải chú ý đến ngòi bút. Khi thử, hãy vẽ những hình số 8 to nhỏ khác nhau để biết bút có đáp ứng được độ chảy mực hoàn hảo ở mọi góc độ ngòi hay không. Dĩ nhiên, cũng phải kén loại mực thích hợp.

Mực Parker Quink trông có vẻ lễnh loãng. Mực Waterman cũng vậy. Đa số dân chơi bút dùng mực Pelikan – nó có loại mực đen (dù không hợp lắm cho nhu cầu… ký hợp đồng), rất đen, siêu đen, thẫm đặc như mực Tàu, viết rất thích.

Trong phòng làm việc của anh, Quốc Bảo có một ngăn kéo nho nhỏ để giữ gìn những cây bút anh yêu quý. Dù sưu tập chưa lâu nhưng cho đến nay anh có khoảng gần 100 cây đủ các hãng, mà mỗi chiếc lại là một kỉ niệm đặc biệt đối với anh, trong đó có một cây bút anh được tặng làm hoàn toàn thủ công từ Mỹ La tinh rất lạ.

Với anh, để có được những chiếc bút cổ thì phải có “duyên”, bởi có những chiếc mình thích lại không tìm được còn những chiếc có thể có được thì mình lại không thích. Đến nay, những cây bút anh Bảo có là thông qua các hội chơi bút như Fountain Pen Network, các thành viên trao đổi mua bán cho nhau. Bút mới thì cứ đặt hàng trực tuyến từ Ý. Quý và yêu bút đến thế nên có những đêm Quốc Bảo thức trắng, lôi từng cây bút ra lau chùi, chụp ảnh. Có những khi bút hỏng hoặc ngòi bị xước, phải nhờ bạn gửi sang Anh sửa. Những khi ấy thấp thỏm, lo âu như ngóng chờ một người bạn tâm giao đi xa chưa về.

Nghề chơi… cũng lắm công phu

Nói vậy cũng không sai bởi người chơi bút máy không chỉ cần hiểu về bút mà còn cần phải am hiểu về ngòi bút, giấy viết, mực viết, chơi bút đi kèm với học viết chữ đẹp và… hơn hết là phải biết sửa bút khi nó hỏng. Chính vì vậy, khi chơi bút sẽ đi kèm với chơi mực, chơi giấy, sổ tay, và chơi calligraphy. Ở nước ngoài, người ta còn sưu tầm thêm bút của danh nhân.

Ngay đơn giản như chọn ngòi bút đã có hàng trăm loại để người chơi chọn: Ngòi bút dùng viết hàng ngày có đầu tròn bình thường, chia làm 4 cỡ nét fine, medium, extra fine, broad (F, M, EF, B). Không có tiêu chuẩn quy định, ngòi Pelikan thường to nét hơn các ngòi khác và Montblanc “ướt” hơn nên cho cảm giác nét bút to hơn. Rồi Ngòi Italic cho nét thanh đậm “tự động”; Stub Italic cho nét thanh đậm khi thay đổi góc; Oblique (O) ngòi được cắt vát xéo để khi viết bình thường thì tiết diện áp vào giấy vẫn ở quãng 30 độ; Flex làm bằng vàng 14k, mềm, thay đổi lực ấn tạo ra các cỡ nét khác nhau; Music dùng để viết nốt nhạc…

Không phải giấy nào cũng để thử bút được. Dân chơi bút kén loại giấy mềm mịn, trắng vừa phải và không nhòe. Các hiệu Clairefontaine Vélin Velouté, Rhodia, Basildon Bond “Champagne” nổi tiếng nhất.

Mà đã có cây bút nào, thì phải viết cho đẹp nhất bằng cây đó. Có như thế, mới cảm được cái hồn của bút.

Là một doanh nhân, anh Quân (Hà Nội) lại chơi bút và sưu tầm theo phong cách tân kỳ hơn, đó là những chiếc bút mới, độc, hợp, gắn liền với phong cách, công việc, địa vị của người chơi, theo trào lưu và nhu cầu của xã hội mới.

Anh Quân ví bút cũng giống như chiếc xe hơi, đồng hồ đeo tay hay đôi giày đang mang. Một người sang trọng, lịch lãm thì cây bút của họ cũng có nét tương đồng, cây bút cũng thể hiện được điều gì đó về chủ nhân của nó. Bút thể hiện một phong cách cá nhân, hay giúp cho người dùng có dịp biểu lộ sự tiến bộ của mình theo nhiều hướng khác nhau. Do vậy chiếc bút bây giờ được xem như một phụ kiện của người dùng.

Anh Quân cho rằng: Chơi bút cũng khác về màu sắc giữa người phương Tây và phương Đông. Người phương Tây thích các màu sáng như bạc, platinum, kim cương, thân bút có màu sáng. Còn người phương Đông thì thích thân bút màu đen, ngòi mạ vàng, gắn đá ruby…

Người sưu tầm cũng có thể bỏ ra rất nhiều công sức để sở hữu những chiếc bút sản xuất số lượng có hạn (limited edition), hoặc sản xuất cho một sự kiện, một nhân vật lịch sử nào đó. Những chiếc bút này có tính độc và hiếm không phải ai cũng có thể mua được, vì vậy họ luôn luôn muốn bổ sung những cây bút này vào bộ sưu tập của mình.

Anh Quân tự nhận, mình may mắn đến với chơi bút sớm, sau này lại được làm công việc liên quan đến bút, anh có nhiều cơ hội hơn người khác, vì thế bộ sưu tập mà anh có được rất đồ sộ khoảng 1000 cây, là những cây bút anh vô cùng yêu quý, như cây bút bằng gỗ chỉ sản xuất 3000 cây năm 1999 ở Nam Phi. Cây bút này đã từng có 2 người ở Hồng Kông và Đài Loan sang tận nhà anh tìm mua nhưng anh không đồng ý bán dù họ có trả giá cao hơn rất nhiều lần giá trị lúc anh mua nó.

Anh Quân bảo, đã bập vào thú chơi này thì khó mà rời ra được, bút như là một góc riêng trong tâm hồn anh. Những khi làm việc mệt mỏi, chỉ cần được ngắm những cây bút là có thể lấy lại được năng lượng cho những công việc tiếp theo.

Có lần anh ra nước ngoài, chọn được những cây bút mình ưng ý đến nỗi không chỉ dốc hết hầu bao mà còn phải vay thêm tiền để mua cho kỳ được, bởi anh sợ, lần sau quay lại của quý này đã bị người khác mua mất rồi. Anh cười: Chơi bút còn rèn được tính nhanh tay, nhanh mắt nữa. Bởi có những cây bút chỉ được sản xuất với số lượng có hạn nên mỗi chiếc bút có một số thứ tự riêng, người phương Đông trong đó có Việt Nam rất thích sưu tầm những chiếc bút có số seri đẹp như 6, 8, 9…

Như lần Thế vận hội Olimpic Bắc Kinh năm 2008, Parker đã sản xuất chiếc bút Parker Doufold Lucky 08, một chiếc bút gắn liền với số 8 may mắn, nếu không nhanh tay anh đã không “thửa” được 1 trong 3888 chiếc nhà sản xuất tung ra thị trường rồi. Điểm đặc biệt nhất của chiếc bút này là từ hộp bút, thân bút, ngòi bút… đều được làm tượng trưng theo con số 8 may mắn.

Ngoài ra, anh Quân đang sở hữu cây bút kỉ niệm 125 năm của Waterman sản xuất năm 2008 trị giá 10.000 USD.

Anh Quân cho biết: Từ ngày mê bút, tôi không chỉ hiểu, biết, đọc thuộc lòng tên hàng trăm hãng bút khác nhau trên thế giới, mà còn trở thành tay thợ sửa bút có hạng. Hồi mới chơi, nếu vô tình làm cong ngòi, tôi phải gửi sang tận hãng để sửa, nhưng bây giờ đối với tôi việc đó quá đơn giản. Những bệnh thường mắc phải tôi có thể tự mình sửa được hết.

Để trang trí cho bút, cũng là thỏa niềm đam mê, anh Quân tự sắm cho mình một chiếc máy khắc bút, để có thể ghi dấu ấn lên chiếc bút mình thích bất kỳ khi nào mình muốn.

Anh cho biết, hiện nay, ở Thượng Hải, Trung Quốc đang trưng bày chiếc bút Aurora Diamond trị giá 1,2 triệu USD mà có lẽ bất kỳ người mê bút nào cũng mong có được.

- Ngọc Dung, Tạp chí Đàn Ông