Tôi chơi bút máy, sổ tay và tất nhiên, thú vui ấy gắn liền với kỹ năng viết chữ. Calligraphy, mỹ tự pháp, thuật viết chữ đẹp, xin đừng dịch là thư pháp vì dễ khiến ta liên tưởng đến kiểu viết bằng cọ Tàu vân vi vằn vện bắt chước chữ Hán. Thú thực, tôi không thích cái người ta hay gọi là “thư pháp Việt”, mẫu tự la tinh mà cứ cố ép cho ra những hình thù… tượng hình. Tôi viết bằng ngòi kim loại trên giấy. Cảm giác ngòi bút chạy xước vào giấy, mùi thơm của mực, hương giấy mới, cảm giác tê mỏi khi viết lâu, là những niềm vui khó lặp lại được. Tôi cũng đã tập viết bằng bút lông ngỗng, bút tự chế bằng thân tre vát cạnh, bút thủy tinh. Giấy, bút, là bạn đồng hành suốt mấy năm nay của tôi, cho dù tôi có viết – tỷ dụ bài báo này – trực tiếp trên laptop.

Theo từ nguyên Hy Lạp, “callos” nghĩa là vẻ đẹp, còn “grapho” là viết. Calligraphy là nghệ thuật viết chữ bằng tay sao cho đẹp đẽ, trang nhã. Thú viết chữ được liệt vào hàng thú vui cổ. Tôi thích retro, hồi cố, ôn lại những gì đẹp đẽ cổ xưa. Để chống lại, hay đúng hơn, để cân bằng khi xung quanh mình quá nhiều thiết bị công nghệ (để phục vụ công việc) và đời sống ngày một lệ thuộc vào nó.

Thế nên, thoạt tiên tôi hoàn toàn thờ ơ với các trình ứng dụng cho iPad và iPhone được quảng cáo là “calligraphy app”, để người dùng “viết” theo kiểu bút mực trên màn hình cảm ứng.

Một lần mua được số báo The New Yorker có cái bìa là họa phẩm của họa sĩ Mỹ gốc Columbia, Jorge Colombo, thực hiện trên iPhone, tôi tò mò tìm hiểu kỹ hơn. Rồi mới giật mình: người họa sĩ này dùng một ứng dụng tên là Brushes vẽ bằng ngón tay các họa phẩm đẹp đến mức khó tin (bạn có thể xem thêm về anh ở đây). Nếu đã vẽ đẹp như vậy, thì viết chữ đẹp trên màn hình cảm ứng là điều hoàn toàn đáng quan tâm và đáng thử chứ!

Tôi đã thử qua các ứng dụng Brushes, ArtStudio và dừng lại ở chương trình tôi thích nhất: Quill.

“Quill” nghĩa là cây bút lông ngỗng. Ứng dụng được bán trên AppStore với giá $0.99 này rất thú vị. Tôi thử viết trên màn hình iPhone: hơi khó vì không đủ chỗ cho các nét tung tẩy. Chuyển sang iPad: trên cả tuyệt vời. Cảm ứng nhanh và “thật” khiến nét chữ bay lượn, nét thanh nét đậm, ăn “mực” như ý muốn. Tôi viết bằng ngón trỏ, đỡ vướng và gần với cách cầm bút. Tất nhiên nếu bạn mua một stylus đầu mềm, thì bạn đã có cây bút thực thụ.

Cũng như ArtStudio hay Brushes, Quill có nhiều groups do cộng đồng Flickr tạo ra để… khoe tác phẩm, để học hỏi lẫn nhau, hay đơn giản chỉ để vui. Nhiều tay calligraphers viết đẹp khôn tả, bạn sẽ không tin được là dùng ngón tay đâu. Quill được thiết kế tương thích hoàn toàn với độ cảm ứng điện dung của màn hình iPad, vì thế ta có cảm giác thật. Thật sự là viết, không phải chỉ dùng ngón tay ngọ ngoạy chơi trên màn hình.

Nói thế nào đây? Một trải nghiệm. Một trò chơi không chán. Một bài tập. Một tiện ích nữa. Thử nghĩ mà xem, nếu viết tay các tấm thiệp, bạn phải gửi chúng qua đường bưu điện. Nếu muốn gửi qua email, bạn phải scan lại. Còn đây: chỉ cần viết; nét nào không thích thì undo, viết lại; viết xong lưu vào gallery hoặc gửi qua email từ ngay ứng dụng, không cần thoát ra ngoài. Mùa cuối năm, mùa chúc tụng, tôi dùng Quill, có khi dùng ArtStudio viết liên tục, mỗi ngày hơn mười tấm thiệp điện tử. Tôi còn viết cả những bài thơ ngắn của tôi bằng ArtStudio.

Điện tử mà vẫn có hồn vía, vì là nét chữ của tôi. Có hồn vía mà vẫn điện tử, vì viết trên iPad. Được trải nghiệm thú vui tưởng như bắt buộc phải có giấy (lại còn phải kén giấy), có ngòi bút (kén ngòi) và mực, mà nay chỉ bằng ngón tay với màn hình thôi, thì quả là bất ngờ, quả là thuận tiện.

Tất nhiên, ta phải hy sinh chút ít: mùi thơm của mực, của giấy, tiếng sột soạt khi ngòi tiếp xúc giấy, thú ngồi ngắm nghía chờ cho mực khô.

Thành thử, ngón tay thì ngón tay, iPad thì iPad, tôi vẫn không bỏ giấy bút ở nhà được. Có phương tiện số mà sổ tay bút mực vẫn bất ly thân.

[viết cho E-chip Mobile]

Trong thế giới của những người mê bút thì bút không chỉ đơn thuần mang tính năng giúp cho việc ghi chép, là thú chơi khẳng định đẳng cấp, nó mang một ý nghĩa lớn hơn nhiều: về gần lại cội nguồn của sự viết (writing) và về gần với lịch sử. Chính vì vậy, không ít người đã bỏ thời gian, công sức và cả tiền bạc để có thể sở hữu cây viết mình yêu thích.

Hiếm, độc chưa chắc đã hay

Thú chơi bút đã tồn tại trên thế giới từ rất lâu, nhưng ở Việt Nam, thú chơi này chỉ mới được biết đến một vài năm trở lại đây. Chính vì thế khác với chơi ô tô, xe máy, đồ cổ, tiền cổ… họ chưa có hội, tất cả những gì về bút đều mới chỉ được nhen nhóm lên từ những cá nhân say mê những cây viết tưởng như nhỏ bé này.

Bút được giới sưu tầm tìm mua tất nhiên là bút máy, không ai chơi bút bi, bút kim, bút lông dầu cả. Nếu người chơi đồ cổ, tiền cổ, cây cảnh hay chim chóc sở hữu nó chỉ để ngắm, chơi bút phải phục vụ cho cả hai mục đích sưu tầm và sử dụng chứ không chỉ có mục đích “làm đầy ngăn kéo”. Chơi bút là phải tận hưởng cả công năng của bút, tức là viết hết các cây bút mình có, mỗi cây một kiểu viết, mỗi cây một loại giấy phù hợp, mỗi cây một dịp viết. Đã đến như thế thì không phải cứ có tiền là được. Phải có kiến thức căn bản về bút (“giải phẫu học” và lịch sử từng hiệu bút), về mực, về mỹ tự pháp (calligraphy) thì mới chơi được.

Hiện tại, trên thế giới cũng như ở Việt Nam, người chơi chia ra làm hai loại để sưu tầm đó là bút cổ và bút mới.

Bút cổ được yêu chuộng vì có lịch sử lâu đời, có thiết kế và công nghệ “cột mốc”, nhiều khi là phát minh thay đổi hoàn toàn bộ mặt công nghệ chế tác bút. Bút cổ còn được các nhà mỹ tự pháp thích nhờ có ngòi vàng flex, cho nét chữ đẹp, dễ tùy biến nét hơn các loại ngòi cứng sau này. Bút cổ có thân làm bằng nhựa cây thiên nhiên (resin) hoặc celluloid mùi rất thơm. Tuy nhiên là loại bút nhỏ, không hợp lắm cho những người viết có bàn tay to và đòi hỏi bảo dưỡng cẩn thận, khéo léo.

Bút tân thời thiết kế hợp mốt, thân bút làm bằng nhựa nhân tạo, có khi bọc kim loại, bọc da hoặc đẽo từ gỗ quý. Loại này được ưa thích vì nhìn rất thích mắt, “hoành tráng”, to khỏe. Nhiều hiệu có thiết kế rất ấn tượng như Caran d’Ache, Graf Von Faber-Castell hay Porsche Design. Nhưng với những người ưa hoài niệm, thì sẽ thấy những cây viết này máy móc quá, thiếu hồn vía, và ngòi kim loại cứng viết không ra nét thanh đậm.

Chính thức đến với bút máy khoảng 3 năm trở lại đây nhưng nhạc sỹ Quốc Bảo sưu tầm cả bút cổ và bút mới. Anh bảo: “Nếu được chọn lựa thì tôi mê bút cổ hơn, bởi bút cổ có những câu chuyện của riêng nó, có ngòi tốt và hệ thống bơm mực cổ điển, rất quý. Nhưng không phải lúc nào cũng tìm được những cây bút vintage được gìn giữ cẩn thận, nên trong bộ sưu tập của tôi có cả bút cổ và bút mới”.

Ba năm ấy là anh nói theo cách chính thức sưu tầm, chứ Quốc Bảo mê bút từ thời còn đi học. Anh nhớ: “Cây bút đầu tiên nhen nhóm niềm đam mê của tôi với bút chính là cây Pilot nắp vàng mẹ tặng năm lớp Sáu. Cây bút này vốn là tài sản của mẹ, viết trên giấy xấu (giấy tái sinh thời dân mình còn nghèo khó), mực cũng xấu, mà nét vẫn cứ đẹp. Nắp bút đã hơi lỏng do ngàm bị mòn, dễ rơi. Hồi đó, có mốt cài bút vào khe khuy áo chứ không cài lên nắp túi. Giờ chơi, chạy nhảy nô đùa thỉnh thoảng cũng phải đưa tay sờ ngực xem có còn nguyên bút hay chỉ còn mỗi nắp”.

Từ chiếc bút đó, đến giờ cùng với tình yêu âm nhạc, anh dành tình yêu cho bút. Vì thế dù công việc hàng ngày của anh là dùng máy tính nhưng chưa bao giờ Quốc Bảo quên mang theo sổ tay và bút máy. Anh tự nhận mình không chỉ yêu bút mà tình yêu đó đã lớn thành niềm đam mê mất rồi.

Mê bút thế nhưng anh luôn tiếc là ở Việt Nam ít người chơi bút quá, hoặc họ chơi thầm lặng nên cho đến nay vẫn chưa có hội chơi bút, anh chỉ có thể chia sẻ niềm đam mê bút của mình trên bog cá nhân. Biết được điều đó, chủ một cửa hàng bút Pi-channel đề nghị Quốc Bảo mở câu lạc bộ yêu bút Vietpens.com trước tiên làm online, rồi khi đã có đông thành viên sẽ gặp gỡ nhau ngoài đời. Khi CLB mở ra anh mới biết: hóa ra cũng nhiều người mê bút lắm, từ sinh viên, doanh nhân, nghệ sỹ đủ cả.

Theo anh Bảo, cái hay của chơi bút là phải chơi có căn cơ. Hiệu gì, đắt thế nào, không phải là tiêu chuẩn căn bản. Vấn đề cần quan tâm là nét viết có đẹp không. Như thế, cái ngòi bút (nib) mới là quan trọng nhất chứ không hẳn độc, hiếm đã là hay. Bút quý ở chỗ nét đẹp, hơn mọi chi tiết thì cái ngòi là quan trọng nhất, bút năm bảy ngàn dollars vẫn có thể cho nét xấu, thô.

Ngòi bút thường được chế tác công phu bằng các hợp kim có chứa vàng, platinum, rhodium, iridium. Muốn viết được nét thanh nét đậm, đừng dùng ngòi có giọt hình tròn phía dưới mà phải chọn loại đầu tày. Muốn trang thư tình bạn viết trông bay bướm hào hoa như thư tình Victor Hugo, thì phải chú ý đến ngòi bút. Khi thử, hãy vẽ những hình số 8 to nhỏ khác nhau để biết bút có đáp ứng được độ chảy mực hoàn hảo ở mọi góc độ ngòi hay không. Dĩ nhiên, cũng phải kén loại mực thích hợp.

Mực Parker Quink trông có vẻ lễnh loãng. Mực Waterman cũng vậy. Đa số dân chơi bút dùng mực Pelikan – nó có loại mực đen (dù không hợp lắm cho nhu cầu… ký hợp đồng), rất đen, siêu đen, thẫm đặc như mực Tàu, viết rất thích.

Trong phòng làm việc của anh, Quốc Bảo có một ngăn kéo nho nhỏ để giữ gìn những cây bút anh yêu quý. Dù sưu tập chưa lâu nhưng cho đến nay anh có khoảng gần 100 cây đủ các hãng, mà mỗi chiếc lại là một kỉ niệm đặc biệt đối với anh, trong đó có một cây bút anh được tặng làm hoàn toàn thủ công từ Mỹ La tinh rất lạ.

Với anh, để có được những chiếc bút cổ thì phải có “duyên”, bởi có những chiếc mình thích lại không tìm được còn những chiếc có thể có được thì mình lại không thích. Đến nay, những cây bút anh Bảo có là thông qua các hội chơi bút như Fountain Pen Network, các thành viên trao đổi mua bán cho nhau. Bút mới thì cứ đặt hàng trực tuyến từ Ý. Quý và yêu bút đến thế nên có những đêm Quốc Bảo thức trắng, lôi từng cây bút ra lau chùi, chụp ảnh. Có những khi bút hỏng hoặc ngòi bị xước, phải nhờ bạn gửi sang Anh sửa. Những khi ấy thấp thỏm, lo âu như ngóng chờ một người bạn tâm giao đi xa chưa về.

Nghề chơi… cũng lắm công phu

Nói vậy cũng không sai bởi người chơi bút máy không chỉ cần hiểu về bút mà còn cần phải am hiểu về ngòi bút, giấy viết, mực viết, chơi bút đi kèm với học viết chữ đẹp và… hơn hết là phải biết sửa bút khi nó hỏng. Chính vì vậy, khi chơi bút sẽ đi kèm với chơi mực, chơi giấy, sổ tay, và chơi calligraphy. Ở nước ngoài, người ta còn sưu tầm thêm bút của danh nhân.

Ngay đơn giản như chọn ngòi bút đã có hàng trăm loại để người chơi chọn: Ngòi bút dùng viết hàng ngày có đầu tròn bình thường, chia làm 4 cỡ nét fine, medium, extra fine, broad (F, M, EF, B). Không có tiêu chuẩn quy định, ngòi Pelikan thường to nét hơn các ngòi khác và Montblanc “ướt” hơn nên cho cảm giác nét bút to hơn. Rồi Ngòi Italic cho nét thanh đậm “tự động”; Stub Italic cho nét thanh đậm khi thay đổi góc; Oblique (O) ngòi được cắt vát xéo để khi viết bình thường thì tiết diện áp vào giấy vẫn ở quãng 30 độ; Flex làm bằng vàng 14k, mềm, thay đổi lực ấn tạo ra các cỡ nét khác nhau; Music dùng để viết nốt nhạc…

Không phải giấy nào cũng để thử bút được. Dân chơi bút kén loại giấy mềm mịn, trắng vừa phải và không nhòe. Các hiệu Clairefontaine Vélin Velouté, Rhodia, Basildon Bond “Champagne” nổi tiếng nhất.

Mà đã có cây bút nào, thì phải viết cho đẹp nhất bằng cây đó. Có như thế, mới cảm được cái hồn của bút.

Là một doanh nhân, anh Quân (Hà Nội) lại chơi bút và sưu tầm theo phong cách tân kỳ hơn, đó là những chiếc bút mới, độc, hợp, gắn liền với phong cách, công việc, địa vị của người chơi, theo trào lưu và nhu cầu của xã hội mới.

Anh Quân ví bút cũng giống như chiếc xe hơi, đồng hồ đeo tay hay đôi giày đang mang. Một người sang trọng, lịch lãm thì cây bút của họ cũng có nét tương đồng, cây bút cũng thể hiện được điều gì đó về chủ nhân của nó. Bút thể hiện một phong cách cá nhân, hay giúp cho người dùng có dịp biểu lộ sự tiến bộ của mình theo nhiều hướng khác nhau. Do vậy chiếc bút bây giờ được xem như một phụ kiện của người dùng.

Anh Quân cho rằng: Chơi bút cũng khác về màu sắc giữa người phương Tây và phương Đông. Người phương Tây thích các màu sáng như bạc, platinum, kim cương, thân bút có màu sáng. Còn người phương Đông thì thích thân bút màu đen, ngòi mạ vàng, gắn đá ruby…

Người sưu tầm cũng có thể bỏ ra rất nhiều công sức để sở hữu những chiếc bút sản xuất số lượng có hạn (limited edition), hoặc sản xuất cho một sự kiện, một nhân vật lịch sử nào đó. Những chiếc bút này có tính độc và hiếm không phải ai cũng có thể mua được, vì vậy họ luôn luôn muốn bổ sung những cây bút này vào bộ sưu tập của mình.

Anh Quân tự nhận, mình may mắn đến với chơi bút sớm, sau này lại được làm công việc liên quan đến bút, anh có nhiều cơ hội hơn người khác, vì thế bộ sưu tập mà anh có được rất đồ sộ khoảng 1000 cây, là những cây bút anh vô cùng yêu quý, như cây bút bằng gỗ chỉ sản xuất 3000 cây năm 1999 ở Nam Phi. Cây bút này đã từng có 2 người ở Hồng Kông và Đài Loan sang tận nhà anh tìm mua nhưng anh không đồng ý bán dù họ có trả giá cao hơn rất nhiều lần giá trị lúc anh mua nó.

Anh Quân bảo, đã bập vào thú chơi này thì khó mà rời ra được, bút như là một góc riêng trong tâm hồn anh. Những khi làm việc mệt mỏi, chỉ cần được ngắm những cây bút là có thể lấy lại được năng lượng cho những công việc tiếp theo.

Có lần anh ra nước ngoài, chọn được những cây bút mình ưng ý đến nỗi không chỉ dốc hết hầu bao mà còn phải vay thêm tiền để mua cho kỳ được, bởi anh sợ, lần sau quay lại của quý này đã bị người khác mua mất rồi. Anh cười: Chơi bút còn rèn được tính nhanh tay, nhanh mắt nữa. Bởi có những cây bút chỉ được sản xuất với số lượng có hạn nên mỗi chiếc bút có một số thứ tự riêng, người phương Đông trong đó có Việt Nam rất thích sưu tầm những chiếc bút có số seri đẹp như 6, 8, 9…

Như lần Thế vận hội Olimpic Bắc Kinh năm 2008, Parker đã sản xuất chiếc bút Parker Doufold Lucky 08, một chiếc bút gắn liền với số 8 may mắn, nếu không nhanh tay anh đã không “thửa” được 1 trong 3888 chiếc nhà sản xuất tung ra thị trường rồi. Điểm đặc biệt nhất của chiếc bút này là từ hộp bút, thân bút, ngòi bút… đều được làm tượng trưng theo con số 8 may mắn.

Ngoài ra, anh Quân đang sở hữu cây bút kỉ niệm 125 năm của Waterman sản xuất năm 2008 trị giá 10.000 USD.

Anh Quân cho biết: Từ ngày mê bút, tôi không chỉ hiểu, biết, đọc thuộc lòng tên hàng trăm hãng bút khác nhau trên thế giới, mà còn trở thành tay thợ sửa bút có hạng. Hồi mới chơi, nếu vô tình làm cong ngòi, tôi phải gửi sang tận hãng để sửa, nhưng bây giờ đối với tôi việc đó quá đơn giản. Những bệnh thường mắc phải tôi có thể tự mình sửa được hết.

Để trang trí cho bút, cũng là thỏa niềm đam mê, anh Quân tự sắm cho mình một chiếc máy khắc bút, để có thể ghi dấu ấn lên chiếc bút mình thích bất kỳ khi nào mình muốn.

Anh cho biết, hiện nay, ở Thượng Hải, Trung Quốc đang trưng bày chiếc bút Aurora Diamond trị giá 1,2 triệu USD mà có lẽ bất kỳ người mê bút nào cũng mong có được.

- Ngọc Dung, Tạp chí Đàn Ông

Parker Vector thuộc dòng bút “ướt” và cho kết quả xuất sắc khi viết bằng mực iron-gall, dòng chảy đều, không hề ngắt quãng. Hộp bút có cartridge mực đen đi kèm, có thể dùng converter bơm mực, nhưng lượng mực chứa được không nhiều.

Kiểu dáng của Parker Vector tuy không bắt mắt nhưng chất lượng bền và đáng tin cậy. Trên nắp bút có móc cài. Bút hơi nặng nhưng không làm mỏi tay lúc viết, trái lại, mang đến cảm giác chắc chắn.

Ngòi bút Parker Vector có thể thay đổi với ngòi một bộ bút calligraphy cũ của Parker có hình dáng tương tự.

Đây là cây bút thích hợp để viết tay thường ngày với giá cả vừa phải.

- Minh Thảo

"Lamy 2000 (trên) và Pelikan M200 (dưới)"

Cả hai có nhiều điểm giống nhau: bút Đức, bơm mực bằng piston, có cửa sổ theo dõi mực.

KIỂU DÁNG

Đều có kiểu dáng thanh lịch.

Bút Pelikan dễ được nhận ra, tất cả trông giống nhau và được phân biệt ở những chi tiết nhỏ (ví dụ các mặt cắt) và kích cỡ (lớn dần từ 300, 150, 150, 200, 400, 600, 800 đến cái lớn nhất là 1000). Có nhiều màu sắc khác nhau như xanh, đỏ, đen và xanh dương cổ điển; và một số mẫu đặc biệt với màu trắng hoặc trong suốt.

Lamy 2000 giống như bút Ford model T có bất cứ màu nào mà bạn thích. Kiểu thiết kế hiện đại trông thích mắt.

Cả hai đều có cửa sổ theo dõi mực nhưng của Pelikan to hơn và vì thế dễ quan sát lượng mực bên trong thân bút hơn. Đều có thể đậy nắp vào dễ dàng, và an toàn cho những người thích viết với bút có gắn nắp.

Pelikan nhỏ hơn nhưng khi tháo nắp ra thì cả hai gần như có cùng một cỡ. Cả hai cây đều nhẹ, có lẽ Pelikan nhẹ hơn một chút, nhưng không đáng kể.

CHẤT LƯỢNG

Rõ ràng là Lamy tốt hơn, trông đẹp mắt và cho cảm giác thích hơn với những chi tiết và chất liệu rắn chắc hơn.

HỆ THỐNG BƠM MỰC

Cả hai đều sử dụng piston và mực chảy êm như nhau. Đều chứa đựng được một lượng mực đáng kể.

NGÒI

Đây là phần khác biệt nhất.

Ngòi Pelikan trông rất chuẩn với lợi ích tuyệt vời là có thể vặn ngòi ra vào được. Bạn có thể mua nhiều cỡ ngòi khác nhau và thay thế được dễ dàng, thuận tiện cho những người thích dùng nhiều cỡ ngòi khác nhau tuy mỗi dịp.

Về phần Lamy, việc thay đổi ngòi cũng không phức tạp lắm.

Lamy dùng ngòi nhũ bán phần, tuy không thông dụng lắm nhưng rất hiệu quả.

Ngòi M200 làm bằng thép dát vàng có in logo Pelikan. Lamy 2000 có ngòi vàng 14K nguyên chất phủ kim loại trắng.
Cả hai ngòi đều cứng và ngòi extra-fine của Pelikan rộng gần bằng một ngòi fine thông thường, rất êm và linh hoạt, một cái ngòi tuyệt vời ở mọi tiêu chuẩn.

Ngòi Lamy nhỏ và to gần bằng ngòi Pelikan, và cũng êm như thế.

Đây là hai cây bút mà bất cứ ai muốn mua bút giá dưới $100 nên xem xét.

- Minh Thảo

Khó mà đánh giá chữ viết tay – dù là chữ của người lớn, giáo viên, hay của học sinh – khi không được cung cấp nhiều mẫu chữ viết của cùng một đối tượng và các yếu tố nhất định chưa được xác định rõ. Vì trong chữ viết tay bạn sẽ có mẫu viết chậm, suy nghĩ cẩn thận rồi mới viết (có lẽ có được sau một thời gian dài tập luyện) và bên cạnh đó, là tốc ký, bởi nhiều khi người viết cảm thấy viết nhanh mới chính là viết chữ và anh ta không hề muốn dùng kỷ luật để gò bó tay mình bằng những nỗ lực hao tốn thời gian.

Tác giả Fairbank có viết về điểm này ở cuốn A Handwriting Manual, trong tiểu luận “Freedom and Control”, trang 24, phiên bản thứ 6:

“Tính dễ đọc của chữ viết được đảm bảo nhờ kỷ luật và kiểm soát. Chữ viết tay cursive (viết không nhấc bút lên) của người lớn có được qua nhiều năm kinh nghiệm liên tiếp và thành thạo, cùng với một thói quen tốt có từ khi còn bé. Mỗi người viết trưởng thành sẽ cân bằng tự do và kiểm soát; còn về mặt vô thức thì mỗi khi viết, mức độ tự do sẽ bằng hai lần kiểm soát. Học sinh tiểu/trung học phải tập kỷ luật viết chữ; còn thanh niên viết với tốc độ càng nhanh càng tốt, trong lúc vội họ hy sinh luôn nét thanh thoát uyển chuyển của chữ viết. Bởi thế, giai đoạn rèn luyện cẩn thận có thể bù vào tính vội vàng cẩu thả.”

Trong kiểu chữ italic (nghiêng), có hai khả năng: một là viết chậm, với độ chính xác cao, để đạt đến nét chữ đẹp nhất; hai là viết nhanh phóng khoáng và uyển chuyển nhịp nhàng.

Tôi tin rằng, trong bất kỳ lời đánh giá công bằng nào về chữ viết của một cá nhân, cần phải có ít nhất 3 mẫu chữ: chữ viết thông thường, chữ viết kỹ nhất, và chữ viết nhanh nhất. Nhóm đầu tiên sẽ minh họa cho kiểu viết thông thường, mà từ đó xác định được tính dễ đọc (legibility) của nó, được xem như mức độ thành công  trong giao tiếp xã hội của mỗi cá nhân. Từ nhóm thứ hai, chúng ta có thể xác định rằng các đối tượng có biết những quy tắc căn bản đã học hay không, hoặc là nên được dạy những quy tắc nào trong phong cách viết của họ; đây là chỗ cần thực hiện những sửa đổi cần thiết mà cuối cùng sẽ làm cho cách viết thoải mái và nhanh chóng hơn. Từ nhóm thứ ba, chúng ta đánh giá xem chữ viết của đối tượng có giá trị thực tiễn tới cá nhân trong khả năng viết ý tưởng ra giấy trong một khoảng thời gian tối thiểu mà vẫn có thể… đọc ra những ghi chép đó không.

Bất cứ quá trình cải thiện chữ viết nào của mỗi cá nhân hẳn đều xảy đến trong những bước sau:

a) Nhận biết vấn đề và mong muốn hoàn thiện nó;

b) Học những cử động mới bằng cách rèn luyện cần cù, ý thức và chậm để luyện tay mình quên đi thói quen cũ, và thay vào đó bằng thói quen mới;

c) Tạo thói quen viết mới cho tay bằng sự tăng tốc một cách cẩn thận và kiên nhẫn của những cử động mới chậm rãi và kỹ lưỡng;

d) Thói quen mới đã ăn vào tiềm thức khi tay thực hiện những cử động mà không có bất kỳ nỗ lực nhận thức nào từ người viết.

* Ảnh minh họa: 1. Viết chậm rãi kỹ lưỡng; 2. Viết ở tốc độ bình thường; 3. Viết tháu

- Minh Thảo

Nếu chỉ nghe những người say mê bút mực nói suông, bạn sẽ nghĩ ngay rằng mực là một vật chất kỳ diệu nào đó rơi xuống từ chốn thiên đường, được gìn giữ trong những bình pha lê trong suốt. Như một vật thiêng được sùng bái, nó kén bút, chuộng cái này coi rẻ cái kia?

Không đến nỗi thế!

LỊCH SỬ MỰC

Mực nước được dùng cùng với bút sậy (Ai Cập) và bút lông (Trung Hoa) cách đậy đến 50 thế kỷ. Loại mực đó có thành phần chủ yếu là than dưới dạng bồ hóng hay muội đèn, dưới dạng huyền phù trong dầu thực vật, hoặc dạng keo động vật, giúp mực không bay hơi khi đã khô.

Cách đây 1700 năm, phương pháp chế tạo mực rắn dưới dạng thỏi, bánh của người Trung Hoa đã là một bước nhảy đáng kể. Khi cần mực để viết, chỉ việc cạo lấy một ít mực từ thỏi rồi hòa tan với nước. Đến tận bây giờ, loại mực này, cùng với cọ và bút tre, vẫn còn được sử dụng trong nghệ thuật thư pháp cổ truyền ở Đông Á, có trong những finely-made writing sets (hộp bọc gấm thêu đựng “văn phòng tứ bảo”). Sau đó, vào thế kỷ 11, người Trung Quốc phát triển phương pháp in bản kẽm với thứ mực đậm đặc hơn, và có lẽ có trước phương pháp in trượt của Johannes Gutenberg đến bốn thế kỷ.

Các thợ sao chép ở Âu châu thời Trung cổ rất chuộng giấy da cừu để lưu trữ văn bản, thế nhưng mực than lại lkhông “ăn” vào da do nhờn. Vì thế, vào khoảng thế kỷ 19, mực iron gall đã được đưa vào sử dụng. Loại mực này được chế tạo từ hỗn hợp tannic acid và muối sắt (Fe II Sulfat). Khi mực tiếp xúc với giấy da, một phản ứng hóa học chậm giữa acid và muối diễn ra, tạo thành một hợp chất màu sậm thấm vào da, nên chữ viết bám vào đó vĩnh viễn. Gum arabic (một loại thickener hòa tan) được thêm vào giúp mực chảy tốt hơn và bớt loang đi. Nếu chẳng may hỗn hợp này không dùng đúng lượng chất thì mực sẽ chứa nhiều acid ăn mòn ngòi bút – và tệ hơn nữa – ăn thủng nơi mực tiếp xúc với tấm da. Vấn đề này tiếp tục gây phiền phức cho những chuyên gia ghi chép tài liệu cổ và cả việc phục hồi những văn bản cổ thời.

Ở Âu châu, bút lông và mực iron gall là tiêu chuẩn cho việc viết tay trong suốt phần lớn thế kỷ 19, được sử dụng trong nhiều tác phẩm văn học và lịch sử quan trọng.

Giữa thế kỷ 19, vừa đúng lúc nền công nghiệp bút máy đang phất lên, thì loại mực chế tạo từ ammoniac trên cơ sở công nghệ nhuộm aniline bắt đầu xuất hiện; đây cũng là tổ tiên của hầu hết các loại mực hiện nay. Người ta có thể làm ra một dãy màu sắc chưa từng có từ loại mực này, và nó cũng ít ăn mòn giấy bút. Thế nhưng, thiếu sót của nó là dễ phai màu dưới ánh sáng mạnh và cũng dễ lem mực bởi hơi nước; cả màu sắc cũng không được đậm như mực in và mực vẽ.

Trong suốt thế kỷ 20, các nhà làm mực đã học cách tạo ra thêm các màu mới, như là thêm vào mực những chất mới như chất kháng nấm mốc, chất tẩy và nhiều chất làm đặc hiện đại để cải thiện phẩm chất và tuổi thọ sản phẩm. Những bình mực “cỡ cá nhân” tiêu biểu chứa  60ml. Cỡ bình lớn lỗi thời khi bút bi ra đời, nhưng bạn vẫn có thể tìm thấy loại thật to vintage bằng nhựa, thủy tinh, và thậm chí bằng gốm; và một số nhà sản xuất như Pelikan vẫn bền bỉ bán cỡ mực này.

Cây bút đầu tiên dùng mực ống được JiF Waterman (nhánh độc lập của hãng Waterman ở Pháp) đưa ra thị trường cuối thập niên 30 thế kỉ 20; từ đó mực ống trở nên phổ biến và được sử dụng trong phần lớn những loại bút hiện nay.

THÀNH PHẦN HÓA HỌC

- Thuốc nhuộm cho màu, có từ muối aniline, nhưng mực của một số hiệu (như J.Herbin) lại dùng thuốc nhuộm thực vật.

- Ethylene glycol, glycerine, hoặc những chất xúc tác trung tính điều chỉnh độ sệt của mực. Đây là thành phần cốt yếu quyết định dòng mực chảy có tốt hay không.

- Phenol hoặc chất chống nấm mốc sinh sôi trong mực.

- Đôi khi có thêm chất phụ liệu điều chỉnh độ pH, tránh trường hợp bình mực bị ăn mòn dần từ bên trong.

Một số nhà sản xuất sẽ thêm hương thơm vào mực của mình, để nó thêm hấp dẫn, nhưng chỉ với một lượng mùi vừa đủ, không hề ảnh hưởng tới sự trơn chảy, tính ổn định hóa học và nồng độ acid của mực.

NÊN DÙNG/TRÁNH NHỮNG MÀU NÀO?

Các màu mực bút máy thông thường như đen, xanh đen, đen “thuần”, đỏ, turquoise, xanh lá, và nâu. Ngoài ra, còn có thêm màu xám, tím, cam và những màu phong phú khác nữa. Bạn có thể tìm được bất cứ màu nào mình yêu thích, ví dụ như màu Bleu Azur lạ lùng hiệu J.Herbin, nhạt đến nỗi khó thấy trên nhiều loại giấy. J.Herbin đã có một dải màu đa dạng nhất, và gần như tất cả đều phản ứng tốt với hầu hết bút (nên thận trọng không dùng loại mực chế tạo từ kim loại của J.Herbin, loại này chỉ dùng cho bút chấm mực – dip pen).

Có những loại mực sẽ làm đổi màu plastic vĩnh viễn. Nếu bạn có một cây bút quý với thân bút trong suốt hay trong mờ (như Parker Vacumatic, Pelikan kiểu cũ hay một cây “demonstrator”) vẫn còn đẹp, thì… coi chừng. Nói chung, mực màu xanh và đen vẫn là chuẩn nhất; những màu như tím, đỏ, cam… có thể đổi màu rất nhiều ngay cả khi bị phơi sáng trong thời gian rất ngắn. Có một quy luật chung, là mực càng bão hòa màu cao thì dường như khả năng đổi màu càng cao.

Những người “thèm” mực có màu đen đậm hơn có thể dùng loại mực phân phối không thường xuyên như Platinum Carbon Black hay Pelikan Fount India; loại mực này sẽ không làm hỏng bút (dù có đôi khi mực chảy xuống rất nhanh, buộc phải lau chùi bút kỹ lưỡng sau mỗi lần sử dụng), và lúc khô thường có nét óng ánh như mực Nho.

GIẤY THẤM

Giấy thấm mực (blotter card) chỉ đơn giản là thứ giấy hút chất lỏng được, giúp thấm đi lượng mực còn lại khi vừa viết xong. Khi xưa, những tấm giấy thấm này in quảng cáo, hình minh họa, lịch, là một kiểu quà tặng tuy không đắt tiền nhưng lại khá thực tế. Thường bạn có thể tìm thấy những tấm giấy thấm ở những buổi triển lãm bút.

Cách sử dụng: 1) Dùng một tay ghìm chặt một góc giấy thấm xuống mặt giấy, tay kia chấm giấy vào những chỗ mực hãy còn ướt (không xê dịch tay); 2) Vẫn dùng một tan ghìm chặt giấy thấm, dùng tay kia quét nhẹ; 3) Bóc giấy thấm ra (chú ý giở lên thẳng góc với mặt giấy viết, không xê dịch).

CHỌN BÚT THÍCH HỢP

Những mực có màu sáng tương hợp tốt nhất với ngòi fine hoặc medium; nếu dùng cho ngòi broad hay italic thì chữ viết sẽ mờ và bị lốm đốm (có lẽ là do sự kết tủa không đồng nhất), nhưng cũng có khi mực này lại hợp với kiểu chữ viết của một số người. Mực sáng màu cũng có xu hướng không thể hiện đúng màu hoàn toàn, cho đến khi đã hoàn toàn khô.

“WASHABLE” VÀ “PERMANENT” NGHĨA LÀ GÌ?

Bạn sẽ thường bắt gặp những thuật ngữ này trên những bình mực cũ hơn hiện nay. Quả thật, những từ này mang ý nghĩa “mật hiệu” hơn là đặc tả tính chất thực tế. Mực “washable” là loại mực có thể dễ dàng tẩy rửa(sự thật thì tất cả những màu mực không phải đen đều ít gặp vấn đề gì khi làm sạch một khi đồ được giặt kỹ trong nước ấm). Mực “permanent” thường là mực màu đen hay xanh đen, gọi như thế là vì chúng được đặc chế với công thức chống phai màu khi bị phơi dưới ánh sáng trong khoảng thời gian liên tục.

Nên chú ý rằng “permanent” ở đây không hàm nghĩa “waterfast” (không nhòe khi gặp nước). Cả 2 loại mực trên đều nhòe. Nếu bạn muốn viết thứ gì đó mà tránh nhòe (như thư hoặc bì thư), có thể tráng bằng sáp nến, dùng loại keo xịt của họa sĩ, hay bao lại bằng phim trong.

NÊN DÙNG LOẠI MỰC NÀO CHO BÚT?

Nên chú ý đừng mua phải những loại mực chuyên dụng cho các loại bút khác (mực India, mực vẽ kỹ thuật, mực vẽ của họa sĩ) vì chúng có thể sẽ quá đậm hoặc quá loãng khi viết, hay có cặn làm nghẽn bút và làm hỏng hệ thống bơm mực. Thậm chí, một trong những loại mực này (đặc biệt là loại mực chế tạo bằng công thức cổ như mực iron gall nói trên đây) có thể ăn mòn những bộ phận của bút. Loại mực vô hình thường chứa nhiều acid như nước chanh và những thứ tương tự.

TÌM MUA MỰC Ở ĐÂU?

Mua trực tuyến tại:

Ink Palette
Pendemonium
Swisher Pens

Tuy mực thường được bảo quản trong những bình thủy tinh, nhưng việc vận chuyển cũng sẽ không có gì đáng ngại nếu người bán đã đóng gói kỹ càng.

CÓ PHẢI DÙNG MỰC CÙNG HIỆU VỚI BÚT?

Có những nhà sản xuất tuyên bố sẽ hủy bỏ giá trị bảo hành bút nếu bạn sử dụng một loại mực khác hiệu. Đừng sợ! Bạn sẽ không ra bất cứ hư hỏng miễn là bạn sử dụng sản phẩm của các nhà chế tạo mực chuyên nghiệp như Private Reserve hay J. Herbin. Phải chắc chắn rằng cái bạn mua có dán nhãn “fountain pen ink”. Thận trọng những khi lau chùi bút, đặc biệt là lúc cất bút đi không sử dụng trong một thời gian dài.

CÓ THỂ SỬ DỤNG MỰC VINTAGE KHÔNG?

Được, nhưng phải nên cẩn thận. Tuy những nhà sản xuất mực hay tuyên bố rằng nên vứt đi những bình mực đã hơn 2 năm khôg sử dụng, thì nhiều người vẫn sử dụng những loại mực vintage có từ thập niên 30 thế kỷ 20 (thậm chí còn có sớm hơn nữa). Thêm vào đó, chẳng phải những tuyên bố này của nhà sản xuất là một mánh khỏe kinh doanh sao?

Những gì xảy ra với mực vintage là:

- Nước bốc hơi, làm nồng độ chất nhuộm tăng lên và mực càng quánh đặc hơn, vì thế mực chảy không tốt nữa.

- Mực bị bẩn (lên mốc), mà khi bạn trông thấy, là không muốn sử dụng nữa rồi.

Nếu mực vintage của bạn vẫn chưa bốc hơi hết, thì có thể pha loãng nó, và phải là nước cất (hoặc nước đun sôi rồi để nguội) để tránh thêm vào mực những tạp chất. Với tôi, thành thực mà nói, tuy dùng mực mực vintage có hơi mạo hiểm, nhưng lại đỡ rắc rối hơn là mua một bình mực mới nguyên.

Sau khi dùng hết mực vintage, hãy giữ lại bình mực: nhiều người vẫn sưu tập thứ này. Nếu không, bạn có thể đem đổi với những người muốn sưu tập để lấy thứ khác bạn thích.

CÓ THỂ PHA TRỘN MỰC ĐƯỢC KHÔNG?

Hai công ty có số lượng mực cung cấp phong phú nhất có ý kiến trái chiều nhau. J. Herbin có in lời khuyên trên mỗi vỏ hộp, rằng bạn đừng bao giờ thử pha trộn mực. Mực J. Herbin có thành phần cấu tạo đặc biệt hơn các hiệu mực khác, nên lời khuyên này âu cũng là hợp lý. Trái lại, Private Reserve thực lòng khuyến khích bạn nên thử nghiệm việc pha trộn mực, để tạo ra những màu mới (như chính họ cũng đã làm), thậm chí còn bán cả những ống tiêm, cốc, bình, v.v… hữu ích cho bạn khi pha trộn mực.

Pha trộn mực cũng khá hay, miễn là đừng xảy ra những phản ứng hóa học làm thay đổi trạng thái ban đầu của mực (điều này có thể xảy ra nếu độ pH của hai loại mực quá chênh lệch nhau). Nếu muốn cẩn thận hơn với hỗn hợp mình đã pha trộn, hãy dùng thử với bút chấm mực hay các cây bút loại thường. Cũng sử dụng mẹo này khi bạn muốn thử những loại mực mới lạ. Chỉ dùng mực với những cây bút quý, bút trong suốt với loại mực đã được kiểm nghiệm an toàn.

MỰC BÚT MÁY CÓ PHÂN LOẠI DỰA THEO ĐẶC TÍNH CHẢY HAY KHÔNG?

Câu trả lời là có. Nếu bạn muốn tìm một loại mực chảy nhanh (high viscosity), thì hãy thử J. Herbin, Sheaffer Skrip hay Parker Quink. Nếu muốn loại chảy chậm hơn, hãy thử mực Pelikan (series 1001) hoặc Private Reserve.

Chú ý rằng cách gọi ở đây hơi không chính xác: mực low-viscosity (chảy chậm) không nhất thiết phải đặc. Ví dụ như, mực Platinum Carbon Black trông thì rất đậm đặc, nhưng lại chảy nhanh khủng khiếp.

XEM MÀU MỰC Ở ĐÂU?

Hầu hết các loại mực đều có dán ngoài cho biết màu mực bên trong. Tuy nhiên, bạn cũng nên biết rằng những nhãn màu đó không đáng tin cậy lắm. Cả J. Herbin lẫn Private Reserve, Noodler’s hay đưa ra những bảng màu mực trên trang web của họ, bạn có thể tham khảo và đối chiếu các màu của các hiệu khác nhau.

Có lẽ, cách duy nhất để biết được một màu mực sẽ trông như thế nào khi viết ra, mà chưa từng thử qua hay mua, là xem các mẫu chữ viết thực sự. Grag Clark, cũng một người mê bút máy, đã bán một quyển sách độc đáo, có chứa những mẫu mực thực tế của hơn 300 loại mực có trên thị trường, được viết lên loại giấy cao cấp. Cuốn sách này cũng có chưa thông tin về độ pH, độ kháng nước (water resistance), tính chất phai màu dưới ánh sáng của mực. Cuốn sách trình bày khá công phu này (gần 40 đô la) rất đáng mua, và cần phải có đối với những người yêu bút mực.

LÀM CÁCH NÀO ĐỂ LẤY ĐƯỢC HẾT LƯỢNG MỰC CÒN SÓT LẠI TRONG BÌNH?

Các nhà sản xuất mực đã thử thiết kế nhiều kiểu dáng bình mực khác nhau:

- Bình mực Sheaffer Skrip có một bộ phận gọi là “tip well” bên trong, ở gần miệng bình, nhưng nó lại quá nhỏ để nhúng đầu bút vào

- Bình mực Waterman và Pelikan có thể nghiêng về một phía để bạn rút lấy lượng mực còn lại, nhưng cũng không cách nào mà lấy được hết.

- Bình mực Visconti được thiết kế như hình dáng một cốc champagne, cho phép bạn nhúng bút vào dễ dàng bằng mọi cách và lấy mực ra được gần hết. Người Đức thực dụng cũng có một thiết kế lạ, bình mực Lamy có lỗ dưới đáy.

- Bình mực thiết kế hình chiếc giày nổi tiếng của Montblanc cho phép bạn xoay ngược đầu lại cho mực tràn vào một lỗ nhỏ trong nắp.

Nhưng cuối cùng, vẫn còn lại từ 1 đến 2cc mực trong bình, dù cho bình mực có được thiết kế hay đến đâu cũng đều vậy. Bạn có hai lựa chọn: hoặc là đổ phần dư đó vào một bình mực khác có cùng màu và nhãn hiệu (dùng eyedropper nếu muốn cẩn thận hơn), hoặc chỉ đơn giản là… vứt đi.

LÀM SAO MỞ NẮP BÌNH MỰC RA LẦN NỮA?

Mực là thứ chất dễ rò rỉ và bay hơi ra ngoài khi bình đựng bị mất nắp đậy, vì vậy việc đóng nắp là hành động phản xạ với nhiều người. Mực cũng dính vào bề trong nắp bình và dây lên cả miệng bình, rồi loang ra, đến khi khô lại thì tạo thành một thứ chất dính rất chắc. Đây là lý do tại sao nhiều bình mực khó mở kinh khủng chỉ sau một vài lần sử dụng. Cách hiệu quả nhất làm mất đi thứ “keo” ngoan cố đó là để nắp dưới vòi nước nhiệt độ thường, hoặc hơi ấm khoảng vài giây, để cho nước chảy vào trong nắp. Lau khô nắp, rồi dùng tay vặn.

Những nắp plastic mềm (như polyethylene), đặc biệt là những cái có khía và hằn sâu như bình Lamy và Private Reserve là loại dễ mở nhất. Trông chúng tuy không gợi cảm, nhưng lại làm đúng nhiệm vụ của mình. Còn bình mực hình chiếc giày của Montblanc, vì lớn và khía khá sâu, bạn có thể một tay kẹp lấy thân bình, và một tay vặn nắp mở ra.

CÓ NHỮNG THỨ KỲ QUẶC NẢY SINH TRONG BÌNH MỰC?

Mực có thể bị hư và nấm mốc sẽ sinh sôi trong đó (là những váng màu trắng xanh trông như bánh mì và bơ mốc). Tốt nhất khi thấy mực bị nấm mốc hay đổi màu, thì tốt nhất là bỏ đi. Nếu muốn tiết kiệm và tái sử dụng bình, hãy lau chùi kỹ lưỡng bằng xà phòng và nước(thêm ít thuốc tẩy), súc kỹ để khô.

LÀM CÁCH NÀO RỬA MỰC ĐÃ DÍNH VÀO TAY?

Bị mực vấy bẩn, chứng tỏ bạn là một người mê bút máy. Dù trông hơi khó coi thật, những vết mực này không độc hại gì cả. Một số người cho biết tốt nhất là dùng xà phòng rửa tay, hoặc bạn hãy tìm Ink Nix, được công nhận là rất hiệu quả.

NẾU DÍNH VÀO QUẦN ÁO?

Khi mực dính vào vải thì lại là vấn đề lớn hơn. Ở đây, bạn có thể dùng một thứ gọi là Amodex, tẩy mực chuyên dụng. Bạn làm đổ mực ngoài đường khi chưa có Amodex? Tốt nhất hãy lấy đồ thấm càng nhiều mực càng tốt (và không làm loang ra) và gắng giữ cho những chỗ mực dây không bị khô đi (giữ mực ngưng chảy và thấm vào sợi vải). Bạn có thể thấm ướt những chỗ đó bằng soda hay dùng bình xịt, cũng có cùng công dụng với cách trên.

- Minh Thảo

Ở Ý, việc sản xuất bút khởi đầu hơi muộn hơn các nước châu Âu khác, như Đức và Anh.

Đầu những năm 1900, tuy đã có những công ty bắt đầu sản xuất các thành phần cấu tạo và overlays (lớp phủ ngoài thân bút), nhưng mãi đến thập kỷ thứ hai của thế kỷ 20 thì những cơ sở sản xuất thực sự đủ tiêu chuẩn mới được thành lập: Tibaldi, Aurora, Montegrappa, Ancora, Nettuno, v.v…

Những sản phẩm đầu tiên là bút eyedropper và safety, lấy cảm hứng chủ đạo từ bút Mỹ và Đức. Thảng hoặc cũng có những kiểu bút mang tính thử nghiệm,cách tân, chẳng hạn cây Perfectta của Tibaldi (bơm mực vặn khá lạ làm bằng cao su cứng màu đen và ngòi có thể vặn vào trong được), Automatica của Nettuno (cũng có bơm mực giống Perfectta và cơ chế hoạt động được vận hành bởi phần phía trên bầu chứa mực), Iris của Leoncini (rất giống Perfectta), v.v…

Vào thập niên 20, nhiều công ty đã khai thác lợi thế từ những chiến dịch quảng cáo hỗ trợ bởi những đại lý bút Mỹ tại Ý và những bút Ý có phong cách như của Mỹ trên thị trường: Duofold, một kiểu bút đẹp thời đó, đã làm tăng một số lượng lớn bút Ý trông-giống-Duofold. Cây bút hiệu Parker này đã được tái thiết kế và rồi được tung vào thị trường Ý: làm bằng cao su cứng (màu đen, san hô đỏ, hoặc loại vân gỗ và gợn sóng màu xanh da trời/vàng và xanh lá/vàng); sau đó là celluloid, màu thuần chất và hợp chất, kết hợp cẩm thạch.

Một trong những nét đặc trưng rõ nét nhất của bút Ý là overlays được chế tác từ kim loại quý, vì người Ý tự tin vào truyền thống trang sức lâu đời và vững mạnh, nhiều thợ kim hoàn giỏi. Những bút nhập khẩu (Waterman, Kaweco, Astoria, Montblanc, Parker) được phong phú hóa và tô điểm bằng những trang trí tinh xảo, từ những đường trang trí guilloché đơn giản tới những thiết kế tinh chế của inlays (phần bên trong bút), những chi tiết chạm nổi và men tráng.

Thập niên 30, hoạt động sản xuất bút ở Ý đã kinh qua một quá trình trưởng thành tuyệt vời: bắt đầu từ cuối những năm 20, nhờ vào sự khuyến khích của chính phủ và được miễn thuế; sau đó là việc áp dụng cái gọi là “tự thỏa mãn” (self-sufficiency) để chấm dứt hoàn toàn việc nhập khẩu bút ngoại quốc, để cho các nhà sản xuất bút Ý độc chiếm thị trường trong nước. Cùng lúc ấy, việc đồng ý cộng tác với Đức đã đảm bảo sự ổn định về nguyên vật liệu và thành phần cấu tạo giá thành thấp.

Giữa 1930 và 1939, số công ty bút ở Ý đã lên đến hơn 150, việc ước đoán số nhãn hiệu được sản xuất và có mặt trên thị trường trong thời gian này là hầu như không thể.

Bút được sản xuất với bất kỳ khuôn mẫu, kiểu trang trí và màu sắc nào có thể, được làm theo đơn đặt hàng từ phía các cửa hiệu bút hoặc các công ty bảo hiểm (hay tương tự), nơi bút được dùng như hàng khuyến mại hay quảng cáo của các công, có mặt trên thị trường nhờ vào các đơn đặt hàng theo danh mục.

Tuy những bút này không đắt tiền, đơn giản và không hấp dẫn lắm, nhưng lại đạt đến sự cách tân. Vì đang ở trong “thời đại Duofold”, những sản phẩm nổi tiếng của Mỹ (như Vacumatic hay Doric) tiêu biểu cho cội nguồn sáng tạo: những bút này không phải là sao chép, mà luôn luôn được tái thiết kế và xâm nhập vào thị trường bởi những tiêu chuẩn kết hợp màu sắc khác nhau, cùng sự cân đối và cả phong vị.

Những công ty cỡ vừa (Tibaldi, Ancora, Nettuno, Penco, Tabo, Radius,…) đã sản xuất được những cây bút tốt và đẹp nhất của mình vào thời gian đó, kết hợp thành thạo giữa sản xuất công nghiệp với truyền thống thủ công cùng với tính sáng tạo. Những công ty lớn (Aurora, Omas, Columbus, Montegrappa) đã khai sinh ra những công cụ viết phi thường, đại diện cho một trong những dấu ấn rõ nét nhất của phong cách Ý và tính thẩm mỹ.

Hoạt động sản xuất bút vẫn tiếp diễn; tuy nhiên, nó phải chịu sự hạn chế của chiến tranh về mặt tài chính. Loại celluloid chất lượng cao trở nên khó tìm hơn, và vàng cũng đã bị hạn chế sử dụng. Kết quả là nhiều công ty chỉ còn biết dựa vào những vật liệu có sẵn. Nhiều bút mất đi tính đồng nhất và cả dải màu sắc cũng thay đổi, ngòi vàng được thay bằng ngòi thép. Việc dùng chrome trang trí trở thành điều thiết yếu. Các công ty gọi những hợp kim thép dùng làm ngòi bằng tên khác nhau. Omas dùng Permanio, Aurora là Platiniro, Tilbadi là Irisdital, v.v…

Vào cuối thời kỳ xung đột, bút Mỹ lại tràn ngập khắp thị trường Ý. Nó sang trọng, mới mẻ và đáng tin cậy. Được hỗ trợ bằng những chiến dịch quảng cáo khổng lồ, và trên hết, giá cả bút Mỹ ở mức cạnh tranh cao. Lúc đó, kinh tế nước Ý đang trong cảnh hỗn loạn: nhiều chi nhánh sản xuất bị dội bom, và đa số các nhà sản xuất không đủ sức mạnh tài chính cần thiết để hiện đại hóa trang thiết bị.

Những người giữ ý định bám lấy truyền thống sớm bị đào thải trong một thời gian ngắn.; thay vào đó, những ai có khả năng kết hợp giữa truyền thống với cách tân cùng những sản phẩm có chất lượng đáp ứng nhu cầu của thị trường với mức giá cạnh tranh, đã đạt được quyền hy vọng vào tương lai.

Aurora chọn những đổi mới và kiểu mẫu ở mức giá vừa phải với model 88, và thu được thành công lâu dài ngay tức thì; còn Omas nhắm đến truyền thống chất lượng và kiểu mẫu có tiêu chuẩn kỹ thuật và giá thành cao – model 361; đã củng cố cho loại bút công nghiệp mang tính kinh tế được sản xuất với số lượng lớn và không hề thất bại chút nào.

- Minh Thảo

J. Herbin đặt tên mực nghe thơ mộng như tên những món cocktail: Cafe des Iles, Burgundy For Men, Cacao du Bresil, Diabolo Menthe, Lie de Thé. Thương hiệu mực lâu đời nhất thế giới này đã có từ năm 1670, ban đầu chỉ là một cửa hiệu nhỏ trên Rue des Fossés Saint-Germain des Prés tại Paris, gần tháp chuông nhà thờ Notre-Dame. Logo của nhãn hiệu là hình một con tàu lớn kiểu cũ như con tàu của Jack Parrot, đặt trong khuôn tròn cách điệu ảnh nhìn qua ống nhòm với những cánh buồm cong căng tràn gió, vài con sóng lăn tăn dưới mạn tàu cao. Tất cả được in với một màu đỏ nâu rất cổ kính, gợi nhớ màu các dấu xi niêm thư thời xưa.

J. Herbin sử dụng toàn chất màu gốc tự nhiên để làm mực viết, pH trung tính,giữ bền bút và không độc. Đó là lý do mà hãng này đã tự tin đặt tên mực như những thứ đồ uống vậy chăng (và hãng còn tuyên bố có thể uống mực J.Herbin mà không bị bệnh)? Cách pha màu mực đẹp cổ điển, sắc thái màu rất tinh tế tùy ngòi và độ nhấn. Thông dụng nhất, mực được đóng lọ thủy tinh 30 ml thanh lịch, có chỗ lõm để gác bút đặc sắc. Lọ mực có tên “D” ( viết tắt đơn vị dung tích cũ của Pháp, “La Demi Courtine”) với giá bán lẻ khoảng 9$. Dòng mực ống phù hợp với hầu hết các dòng bút máy châu Âu, chỉ trừ Sheaffer, Parker, Lamy, Pilot/Namiki, Sailor…).

Đầu năm nay, hãng ra một loại mực đặc biệt “1670” kỷ niệm 340 năm thành lập hãng. “1670″ được trình bày với lọ 50ml với nắp gắn xi cổ điển, trong đựng thứ mực màu đỏ nâu gần như cùng ton với màu logo quen thuộc (màu Rouge Hematite, đỏ máu). Giá bán lẻ “1670” khoảng 20$/lọ.

Ta muốn viết bằng máu ta thắm đỏ
Trái tim ta đóng dấu bì thơ
Và muốn nhờ chim câu bé nhỏ
Mang đến nàng, cô gái nhỏ đang mơ

***

Tôi tự hỏi tại sao hãng VPP Hồng Hà nhà mình không làm một loại mực tương tự, với màu mực như phù sa đỏ của sông Hồng mùa thu để kỷ niệm Hà Nội 1000 năm tuổi. Đoan chắc đó là một ý tưởng không hề kém việc tài trợ bộn tiền để gắn được logo HH lên Con đường Gốm Sứ, mà xét về ý nghĩa văn hóa giáo dục và lợi ích kinh tế đều ổn: mực đỏ là màu mực để các thầy cô chấm điểm, khuyên phê chỉnh sửa cho học trò. Hồng Hà, tại sao không có những màu mực đa dạng với những cái tên hấp dẫn cho người yêu bút mực, chẳng hạn Cà phê phố cổ, Trà chanh Nhà thờ, Chè cốm Vòng?

Hay là Xanh Lục Thủy, Tím chiều Tây Hồ nhỉ…

- Thúy Minh

Ở Wikipedia hay các nguồn tham khảo tương tự, dễ nhận thấy người biên soạn tập trung giới thiệu ngòi bút, cơ chế dẫn bơm mực, ống mực song chỉ nói qua về phần vỏ bút. Vỏ bút thực ra khá quan trọng: ngoài việc đảm bảo chức năng, chất lượng chữ viết và an toàn vệ sinh cho người cầm bút, nó tạo ra thẩm mỹ và thần thái của từng cây bút.

Bài này dành chút thời gian tìm hiểu thêm về thân bút máy, bắt đầu bằng vật liệu làm ra vỏ bút trong quá trình lịch sử hơn 120 năm của nó.

Các vỏ bút máy đầu tiên được làm từ cao su cứng (ebonite, vulcanite) được lưu hóa 30 – 40% để chịu được mực và dễ gia công trên máy. Ban đầu chỉ có màu đen, đến sau chiến tranh thế giới thứ I, thân bút mới xuất hiện nhiều màu sắc hơn: dòng Cardigal của Waterman với màu đỏ cam; màu đỏ sơn mài của Parker Duofold 1921 trứ danh (cây bút mà Conan Doyle dùng để “vẽ” chân dung thám tử Sherlock Holmes); hay hỗn hợp hai màu khác nhau tạo vằn, gợn sóng, vân gỗ. Ưu điểm vật liệu là có tính đàn hồi rất cao, và đem lại cảm giác đặc biệt, đáng yêu cho nhiều người. Nó có nhược điểm duy nhất  là bị giòn sau một khoảng thời gian sử dụng .

Mặc dù Celluloid được tổng hợp ra từ 1870, phải đến những năm 20 của thế kỷ XX chúng mới bắt đầu được sử dụng để làm thân và nắp bút cho Meisterstück của MontBlanc (1924), Radite của Sheaffer (1925). Chất liệu Celluloid trong mờ, dễ cháy, là hỗn hợp nitriat-nitrocellulose thêm long não, rượu cho có mùi thơm, thêm bột màu để tạo màu đẹp. Celluloid bị mềm ở 90 độ C và cứng lại khi nguội, do đó rất dễ đúc, khắc chạm và tạo ra vô vàn màu sắc, hoa văn độc đáo riêng. Vật liệu này tuy bền hơn so với cao su cứng nhưng lại chưa bằng các loại nhựa hiện đại về sau. Ngoài ra, Celluloid có xu hướng đổi màu theo thời gian và cực kỳ dễ bắt cháy. Vật liệu này hiện nay được chuộng trở lại, đặc biệt với các nhà thiết kế theo đuổi thiết kế cổ.

Từ những năm 40 của thế kỷ XX, thân bút dần được chuyển sang làm bằng nhựa mềm. Các loại nhựa acrylic, polystyrene, resin, ABS resin có ưu điểm vững chắc, có khả năng chịu acid, bền, đẹp, đa màu và dễ dàng xử lý thiết kế. Các mô hình thành công đầu tiên của bút được làm bằng nhựa acrylic là thiết kế ‘Hundred Year’ màu đá quý của Waterman hay Parker 51. Lucite ® hoặc Plexiglas ® là các tên thương mại nhựa mềm được sử dụng cho thân và nắp bút chất lượng cao hiện nay.

Hiện tại cũng có một số lượng nhất định các thiết kết thân bút sử dụng vật liệu kim loại (đồng thau, nhôm, thép không rỉ); vỏ bút kim loại dễ thiết kế, thời trang, có thể khắc chạm và mạ.

Với các cây bút quý, đắt tiền, chế tác bằng tay tinh xảo, vỏ bút có thể bằng gỗ cứng có vân đẹp như sồi, thạch nam. Clip cài bút và vài phụ kiện khác được làm từ hợp kim vàng, vàng hoặc bạch kim.

- Thúy Minh

Người chơi bút Đức “có số có má” chắc đã quên dòng bút nhập môn này: Pelikan M200. Dù ở cấp mở đầu (entry level), M200 không hề tầm thường.

M200 có nhiều màu, vỏ nhựa, khó trầy xước, có “cửa sổ” trong suốt để theo dõi lượng mực. Nắp vặn và cơ chế bơm piston (vặn nút ở đáy bút) chứa được rất nhiều mực. Các dòng M ngày xưa (thập kỷ 50 – 70 thế kỷ trước) khắc chìm logo một bồ nông mẹ với hai chim non trên nắp, sau này thay bằng in lưới và chỉ còn một mẹ một con. Điểm trừ duy nhất của thiết kế là vòng mạ vàng quanh nắp trông có vẻ hàng mã. Giá một cây mới nguyên với ngòi 14K đã mài theo ý thích vào khoảng $150, ngòi thép mạ còn rẻ hơn.

M200 nhỏ nhắn, kích cỡ tương đương Parker Sonnet hay Sheaffer Prelude, và rất nhẹ (13g).

Ngòi bút có thể tháo rời dễ dàng bằng cách vặn răng. Có nhiều cỡ ngòi để thay tùy ý – ngòi Pelikan phổ biến và được các nghệ nhân mài ngòi để tâm, nên bán chạy và dễ tìm. Đặc điểm thay-ngòi-được-bằng-vặn-răng khiến bút Pelikan có điểm gì đó tương đồng với các dòng máy ảnh Leica đời cũ.

Ngòi Pelikan viết khá ướt, nét đậm. Độ ma sát ngòi với giấy được kể là êm, nếu so với, chẳng hạn, Conway Stewart. Thích hợp với các loại mực nhiều shading.